1926 tarihli ticaret cetveli, bugünkü Malatya algısını ters yüz ediyor. Kayısı henüz ihracatın yıldızı değildi. Peki listenin zirvesinde hangi ürün vardı?
Yıllardır “dünyanın kayısı başkenti” olarak bilinen Malatya’nın arşivlerini karıştırdık, tozlu raflardan 99 yıllık bir belge çıkardık. Mart 1926 tarihli ticaret cetveli, şehrin bugünkü kimliğiyle hiçbir ortak yanı olmayan bambaşka bir Malatya’yı gözler önüne serdi. O listede kayısı yoktu; afyon, bez, deri ve haşhaş yağı vardı. İşte Malatya’nın unutulan 99 yıllık sırrı…
Bugün Malatya denince akla gelen ilk şey kayısı. Dünya kuru kayısı üretiminin yaklaşık yüzde 85’i Malatya’dan karşılanıyor. Ancak bu başarı bir gecede gelmedi. Yaptığımız arşiv çalışmasında ortaya çıkardığımız Mart 1926 tarihli ticaret cetveli, Malatya’nın yaklaşık 100 yıl önceki ekonomik kimliğini gözler önüne serdi.
Malatya Ticaret ve Sanayi Odası arşivinde yer alan ve “Bir Asrın Tanığı Malatya Ticaret ve Sanayi Odası” adlı eserde yayımlanan Mart 1926 tarihli ticaret cetvelini inceledik. Bugün dünya kuru kayısı üretiminin merkezi kabul edilen Malatya’nın yaklaşık 100 yıl önceki en değerli ihraç ürünleri; afyon, bez, deri ve haşhaş yağıydı.
Ancak afyon, uluslararası baskılar ve uyuşturucu ticaretini kontrol altına almaya yönelik düzenlemeler nedeniyle Türkiye’de sıkı denetim altına alındı. 1933’ten itibaren üretim devlet kontrolüne bağlanırken, zamanla birçok bölgede ekimi yasaklandı veya sınırlandırıldı. Bu süreçte Malatya da afyon üretiminin gerilediği illerden biri oldu. Yerini ise yıllar içinde Malatya’nın simgesi haline gelen kayısı aldı.
Cumhuriyet henüz üçüncü yılındaydı. Türkiye savaşın yaralarını sarmaya çalışırken, Malatya yalnızca bir ayda 46 bin 500 birim ihracat, 32 bin birim ithalat yaptı. Yani şehir, satın aldığından daha fazlasını üretiyor ve satıyordu.
Mart 1926 ihracat cetvelinde ilk sıralarda şu ürünler yer alıyor:
– Beyaz ve kırmızı hıla bezi: 12.000 birim
– Afyon: 10.000 birim
– Top bezi: 5.000 birim
– Küçükbaş hayvan derileri: 4.000 birim
– Haşhaş yağı: 3.500 birim
– Kırmızı üzüm: 3.000 birim
Bugün Malatya ekonomisinin simgesi olan kayısının listede bulunmaması, belgenin en dikkat çekici ayrıntısı.
1930’lu yıllardan itibaren ulaşım ağlarının gelişmesi, ihracat pazarlarının büyümesi ve Malatya Ticaret ve Sanayi Odası’nın kayısının yurt dışında tanıtımı için yürüttüğü çalışmalar bu değişimin temel taşlarını oluşturdu. Oda arşivlerine göre, daha 1934 yılında Paris Büyükelçiliği Ticaret Ataşeliğine kayısı numuneleri gönderilerek Fransa pazarı için araştırma yapılması istenmişti.
Demiryolunun 1931’de Malatya’ya ulaşması, kayısı ve diğer tarım ürünlerinin çok daha hızlı ve güvenli bir şekilde pazarlara taşınmasını sağladı. 1950’li yıllardan itibaren Malatya kayısısı dünya pazarlarında tanınmaya başlandı. 1960’lı ve 1970’li yıllarda Malatya, dünya kuru kayısı üretiminde lider konuma geldi.
Bugün Malatya, dünya kuru kayısı üretiminin yaklaşık yüzde 85’ini tek başına karşılıyor. Yaklaşık 40 ülkeye ihracat yapılıyor ve yıllık ortalama 50 bin ton kuru kayısı üretiliyor. Malatya kayısısı, 2020 yılında Avrupa Birliği’nden coğrafi işaret tescilini aldı. Bu, kayısının kalitesinin ve özgünlüğünün uluslararası alanda tescillenmesi anlamına geliyor.
Kaynak: Tahir ÖZÇELİK
