6 Şubat depremleriyle 102 bin kişinin ayrıldığı Malatya’nın göç hikayesi depremle başlamadı. Roma’dan Bizans’a, Osmanlı’dan bugüne uzanan 1700 yıllık göç tarihi.
6 Şubat depremlerinin ardından 102 bin 621 kişi Malatya’yı terk etti. Bu rakam, Cumhuriyet tarihinin kentte gördüğü en büyük nüfus hareketlerinden biri olarak kayıtlara geçti. Ancak Malatya için göç yeni değil. Bu şehir, yaklaşık 1700 yıldır kimi zaman savaşlarla, kimi zaman isyanlarla, kimi zaman da büyük felaketlerle boşaldı. Roma’dan Bizans’a, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tarih, Malatya’nın aslında defalarca yeniden kurulduğunu gösteriyor.
Malatya’nın bilinen en eski adı Melitene. Roma İmparatorluğu, doğudaki sınırlarını korumak için XII. Fulminata Lejyonu’nu buraya yerleştirdi. Lejyonun amblemi, yıldırımdı. İmparator Trajan döneminde kente belediye statüsü verildi. XII. Fulminata Lejyonu, Karadeniz’den Zeugma’ya kadar uzanan doğu hudutlarının bekçisi oldu. Roma İmparatorluğu ikiye bölündüğünde Malatya, Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu içinde kaldı ve önemini sürdürdü.
Bizans İmparatoru Akilleon (457-474), Malatya’yı İmparatorluğun 12. Temi olarak adlandırdı. 532 yılında İmparator Justinyanus, şehir surlarını yeniden inşa ettirdi. Ancak bu stratejik konumun ağır bir bedeli vardı.
575 yılında Sasani orduları şehri yakıp yıktı. 741 yılında Araplar tarafından fethedilen şehir yeniden imar edildi. 961-962 yılında Bizans komutanlarından Naca, Malatya’yı 18 gün boyunca yağmalayıp yakıp yıktı. Kentteki çok sayıda kilise ve manastır bu dönemde tahrip edildi.
1515’te Osmanlı hakimiyetine giren Malatya, 16. yüzyılda yeni bir göç dalgasıyla sarsıldı. 1577’de Şam Diyade adlı Türkmen aşiretinden çıkan isyancılara Malatya yöresindeki Türkmenler de katıldı. 1582’de İran’la yapılan savaşlar Anadolu’da karışıklıkları artırdı. Kızıl Oğlu Mustafa ve Celali isyancıları Malatya’dan Niğde’ye kadar yayılarak bölgeyi haraca bağladı. 1603 yılında Arapgir Kadısı Taret Efendi’nin İstanbul’a gönderdiği mektuplar, Malatya yöresinde yaşanan büyük çaplı yıkımı ve halkın zorla göçe zorlandığını belgeliyor.
Malatya tarihindeki en ilginç göçlerden biri 1839 yılında yaşandı. 1838 yılında Osmanlı ordusu komutanı Hafız Paşa, karargahını Harput Mezra’dan Malatya’ya taşıyınca Eski Malatya (Battalgazi) terk edilmeye başlandı. 1839 yılında Nizip Savaşı’nın ardından halk, Aspuzu bağlarına tamamen göç etti. Bugünkü Malatya’nın temelleri, işte bu göçle atıldı. Malatya, yalnızca nüfusunu değil, şehir merkezini de değiştiren ender kentlerden biri oldu.
Osmanlı’nın son döneminde Kırım Savaşı (1853-1856) ve 93 Harbi (1877-1878) sonrasında Kırım ve Kafkasya’dan Anadolu’ya büyük göç dalgaları yaşandı. Malatya Sancağı, bu göçmenlerin iskan edildiği iller arasındaydı. 1870, 1880, 1915 ve 1916 yıllarında Kafkasya’dan gelip Malatya bölgesine yerleşen göçmenlerin sayısı 100 bine ulaştı. Muhacirler, Malatya’nın Kadı Çayırı mevkiine yerleştirildi.
Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte Malatya, bir vilayet merkezi oldu. 1939’da Malatya Bez Fabrikası ( Sümerbank) Tütün Fabrikası kuruldu. Ancak 1960’lı yıllardan itibaren Türkiye genelinde yaşanan kırdan kente göç dalgası, Malatya’yı da etkiledi. İstanbul, Ankara ve İzmir gibi büyük sanayi şehirlerine yoğun bir iş gücü göçü yaşandı.
Tarih boyunca pek çok göç dalgası yaşayan Malatya, 6 Şubat 2023 depremleriyle birlikte Cumhuriyet tarihinin en büyük göçünü verdi. 102 bin 621 kişi kenti terk etti. 2022’de 812 bin 580 olan nüfus, 2023’te 742 bin 725’e geriled. Nüfus yoğunluğu kilometrekare başına 67,5 kişiden 61,7 kişiye düştü.
2024 yılında nüfus yeniden toparlanarak 750 bin 491’e yükseldi. 2025 yılı itibarıyla Malatya nüfusu 755 bin 854 kişiye ulaştı, TÜİK’in 2025 yılı İç Göç İstatistikleri’ne göre, Malatya’nın aldığı göç 31 bin 495, verdiği göç ise 28 bin 410 kişi oldu. Kentin net göçü 3 bin 85 kişi olarak gerçekleşti.
Memleketine dönenlerin sayısı ise 9 bin 196. Ancak bu sayı, deprem sonrası kenti terk eden 102 bin kişinin yanında oldukça küçük kalıyor.
Yeşilyurt 309 bin 890 kişiyle en kalabalık ilçe olurken, Battalgazi 276 bin 319 kişiyle ikinci sırada. Pütürge, Kuluncak, Hekimhan, Doğanyol ise en büyük düşüşü yaşadı. Kırsal ilçelerde barınma imkanlarının yetersizliği, iş alanlarının sınırlı olması ve altyapı sorunları nedeniyle göç oranı hızla arttı.
1. Kalıcı Konut Sorunu: Deprem konutları teslim edilse de altyapı sorunları devam ediyor.
2. Geçim Derdi: İş imkanlarının yetersizliği ve belirsizlik.
3. Travmanın Etkisi: Depremin yarattığı psikolojik travma, özellikle çocuklu aileler için güvenli bir gelecek kaygısı yaratıyor.
4. Kaynak ve Altyapı Yetersizliği: Eğitim, sağlık ve sosyal yaşam olanaklarının deprem öncesi seviyeye ulaşamaması.
Roma askerlerinden depremzedelere… Bizans kuşatmalarından bugünün yeniden inşa sürecine… Malatya’nın tarihi aslında sürekli yeniden başlamanın tarihi. Bugün yükselen yeni binalar, bu uzun hikayenin son sayfası değil.
Asıl soru ise hala aynı: 102 bin kişinin ne kadarı yeniden evine dönecek Çünkü şehirleri ayakta tutan yalnızca binalar değil, o binaların içinde yeniden hayat kuran insanlardır.
Kaynak: Tahir ÖZÇELİK
